Voor de podcast Verboden Terrein van de Leerstoel Etienne Vermeersch (UGent) nam ik een tijdje geleden een aflevering op over IQ en erfelijkheid, waarin ook de beruchte raciale vraag aan bod kwam. Waarom? Omdat ik vind dat onderzoek naar zulke “gevaarlijke ideeën” aan de universiteit mogelijk móét zijn.
Mijn gast, hoogleraar aan de UvA Han van der Maas en wereldbefaamde IQ-expert, legde toen uit dat IQ-verschillen tussen individuen een sterke erfelijke component hebben, maar dat hij niet gelooft in raciale verschillen. Daarvoor noemde hij enkele degelijke statistische en methodologische argumenten, die me toen overtuigden (zoek even op Simpsons paradox). Maar Van der Maas hield wel een slag om de arm: hij sloot niet uit dat we in de toekomst wel bewijs zouden vinden voor zulke verschillen – en vond dat wetenschappers de vrijheid moeten genieten om daar onderzoek naar te doen.
Daar denken 45 collega-filosofen aan de UGent duidelijk anders over. Zij roepen de rector op om de Amerikaanse onderzoeker Nathan Cofnas te ontslaan omdat hij verkondigt dat de kloof in IQ-scores tussen bijvoorbeeld blanken en zwarten in de VS een genetische verklaring heeft, in plaats van louter sociale verklaringen zoals achterstelling en discriminatie. Idem voor de zeer hoge scores van Oost-Aziaten en Joden (hoger dan witte Europeanen trouwens). Dat noemen zij “pseudowetenschap en racisme”.
Ik begrijp dat de uitspraken van Cofnas schokkend zijn, en erken dat extreme omzichtigheid geboden is bij zulke controversiële hypothesen, maar dit valt wel degelijk onder de academische vrijheid. Aan onze vakgroep werd jarenlang de psychoanalyse van Jacques Lacan onderwezen en onderzocht. Dat is zuivere pseudowetenschap, losgezongen van de werkelijkheid, maar geen haan die ernaar kraaide. In tegenstelling tot de ondertekenaars, van wie niemand bij mijn weten publicaties heeft inzake IQ en genetica, schreef ik wel meerdere academische papers over waarom (Lacaniaanse) psychoanalyse een pseudowetenschap is. Toch heb ik nooit het ontslag van docenten geëist. Ook de academische vrijheid van Mattias Desmet, met wie ik het radicaal oneens was tijdens de pandemie, heb ik altijd verdedigd.
Wat vinden echte intelligentie-experts? Ik heb een aanbevelingsbrief voor me liggen van Prof. Richard Haier, die acht jaar hoofdredacteur was van het prestigieuze tijdschrift Intelligence. Daarin noemt hij Cofnas’ werk over IQ “bekwaam “ en een “belangrijke stem in een controversieel domein”. Uit anonieme peilingen blijkt dat ongeveer de helft van intelligentie-onderzoekers gelooft dat de IQ-kloof een significante genetische oorzaak heeft – blijkbaar heerst er nogal wat zelfcensuur in dit vakgebied.
Dat Cofnas naast zijn academische werk ook stevig activisme bedrijft tegen de “woke-ideologie”, zoals ook Dirk Jacobs schrijft, is evenmin een goede reden tot ontslag. Talloze academici voeren bij ons activisme tegen (extreem)rechts, tegen neoliberalisme, tegen het economische groeidenken, of tegen zionisme. Recent was er een onderzoeker aan de UGent die de terreurgroep Houthi’s verheerlijkte als “meest humane kracht in de geschiedenis”. Waren er toen oproepen tot ontslag?
Als de UGent hiervoor zwicht, krimpt opnieuw een stuk academische vrijheid, na de eerdere zorgwekkende uitspraken van de nieuwe rector dat onderzoekers die tegen vaccinatie pleiten of de “genocide” in Gaza ontkennen een “grens overschrijden die niet overschreden mag worden”.
Tot slot: een collectieve oproep tot ontslag is ook strategisch onverstandig, omdat ze aanleiding geeft tot het fenomeen van “red-pilling”, zoals bekend uit The Matrix. Als burgers het gevoel krijgen dat een gevaarlijke hypothese met alle geweld de kop wordt ingedrukt, en dat debat erover onmogelijk wordt, vinden ze dat begrijpelijkerwijs een beetje verdacht: “Wat hebben ze te verbergen?” En zo kalft het vertrouwen in de academische wereld verder af.
(De Morgen, 17 maart 2026)
